تاریخ انتشارسه شنبه ۲۹ بهمن ۱۳۹۸ ساعت ۱۳:۴۹
کد مطلب : ۲۰۶۹

اهمیت بررسی جنس خاک و آبخوان‎ها در مطالعات فرونشست/چطور با وجود فرونشست، بالا آمدگی آب مشاهده می‎شود؟

مدیر گروه آب و دفتر بررسی مخاطرات زمین شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی گفت: بیشتر آسیب‌های ساختمانی در جایی اتفاق می‌افتد که مدل فرونشست به یکباره تغییر پیدا می‌کند و این می‌تواند خطر بالاتری را ایجاد کند.
دکتر ایمان انتظام- مدیر گروه آب و بررسی مخاطرات زمینی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی
دکتر ایمان انتظام- مدیر گروه آب و بررسی مخاطرات زمینی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی
plusresetminus
۰
به گزارش روابط عمومی سازمان نقشه‌برداری کشور، ایمان انتظام در نشست تخصصی "فرونشست زمین با محوریت پایش و پهنه‌بندی مخاطرات" به تشریح سازوکارهای پایش مخاطرات فرونشست پرداخت. وی نخست تعریفی از فرونشست مبنی بر «پایین رفتن سطح زمین در اثر تراکم در رسوبات ریزدانه، ناشی از پایین رفتن سطح آب زیرزمینی» ارائه داد و افزود: «باید بدانیم در دشت‌­های مورد مطالعه، رسوبات ریزدانه‌ها در کجا قرار دارند و در اثر تراکم و فشار، چه رفتاری از خود نشان می‌­دهند. همچنین از آنجا که برداشت آب هست نیز فرونشست ایجاد می‌­کند؛ باید محل آبخوان‌ها را بشناسیم. اگر این موارد را نشناسیم، هیچ مطالعه‌­ای در زمینه فرونشست فایده نخواهد داشت».
 
مدیر گروه آب و دفتر بررسی مخاطرات زمین شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی در تبیین مراحل مطالعه فرونشست ناحیه­‌ای در این سازمان؛ به «برداشت‌ها از مطالعات صحرایی»، «مطالعات زمین‌شناسی (تفکیک نهشته‌های کواترنری، گسل‌­ها و واحدهای کربناته)»، «تداخل سنجی راداری – GPS»، «مطالعات هیدرولوژی و ژئوهیدروژئولوژی دشت و آبخوان»، «مطالعات فیزیک آبخوان _ خصوصیات ژئوتکنیکی»، «تحلیل و سازو کار فرونشست» و «مدل سازی و نقشه‌های خطر» اشاره کرد.
 
به گفته وی، بسیاری از پدیده­‌های موجود بر روی سطح زمین، ریشه در رخدادهایی دارند که در عمق زمین در حال وقوع هستند. از این رو، اگر زمین شناسی منطقه را به خوبی بشناسیم؛ می­‌توانیم فرونشست­‌های احتمالی آن و خیلی از مخاطرات را پیش­‌بینی کنیم.
 
انتظام با اشاره به اینکه اثرات اولیه فرونشست، شکاف‌های مرتبط با آن است که در بعضی مناطق به خوبی دیده میشود؛ ادامه داد: «این شکاف‌ها عمدتا در مرز فرونشست و در امتداد گسل‌ها دیده می‌شوند. اگر بتوانیم این موارد را شناسایی کنیم، محل فرونشست را می‌توانیم پیش‌بینی کنیم، این مزیتی است که زمین‌شناسی ارائه می‌دهد. در این محل‌ها ممکن است شاهد بالازدگی لوله‌ها از خاک، بریدگی و یا له‌شدگی آنها، آسیب‌های سازه‌ای و ساختمانی و کج شدگی  ردیفی تیرهای برق و ... باشیم».
 
وی با نمایش نقشه پراکنش بالازدگی لوله جداره چاه‌ها، تصریح کرد: «چنانچه تاریخچه‌ای از فرونشست در مناطق مختلف داشته باشیم؛ در مقایسه با مناطق امروزی می‌توانیم دریابیم که کدام فرونشست جدید و کدامیک قدیمی است. اگر با علم زمین‌شناسی آشنا باشیم می‌توانیم حتی زمان وقوع فرونشست را حدس بزنیم. کما اینکه در این علم می‌دانیم که تخلیه آب بخش ریزدانه‌ها خیلی سریع اتفاق نمی‌افتد و آب در این محل‌ها به مرور از بین می‌رود؛ همین عارضه باعث تأخیر در وقوع فرونشست می‌شود».
 
مدیر گروه آب و دفتر بررسی مخاطرات زمین شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی در ادامه به موضوع فرونشست منطقه روستایی ایج استان فارس پرداخت و گفت: «مطالعات اولیه حاکی از آن است که در این منطقه رسوبات دریاچه‌ای، رس و سیلیس داریم که در کنار رسوبات کوه‌رفتی قرار گرفته‌اند؛ از این رو امکان بوجود آمدن شکاف خیلی زیاد است. مطالعه بعدی شکاف‌ها نشان داد که آنها در اثر بالا آمدن سنگ کف، بوجود آمده‌اند. اگرچه مقامات تصمیم گرفته بودند کل روستای ایج را تخلیه کنند، ولی با شناسایی مناطق پرخطر، پیشنهاد کردیم به‌جای کل روستا، فقط مناطق پرخطر تخلیه شود و تغییر کاربری در آن اجرا شود».
 
وی با تاکید بر اینکه فرونشست موضوع پیچیده‌ای است و با مطالعه یکی دو مقاله نمی‌توان به آن مسلط شد، به مطالعات انجام شده در سازمان زمین‌شناسی در دشت کاشان اشاره و خاطرنشان کرد: «در کاشان شکاف‌هایی در زمین دیده شد که بسیاری از آنها ارتباطی به فرونشست نداشت و به دلیل گسل‌هایی بود که منطقه فرونشست‌ را محدود کرده بود. با مطالعه گسل‌ها و شکاف‌ها توانستیم نقشه فرونشست آن منطقه را ارائه دهیم».
 
انتظام که معتقد بود «بدون مطالعه آب در مباحث زمین‌شناسی، پدیده شناسی فرونشست کامل نخواهد شد»؛ به تشریح مهمترین موارد مطالعات آب در زمین‌شناسی دشت و آبخوان پرداخت که عبارت بودند از: «منابع آبی و آب زیرمینی (چشمه، قنات، چاه،...)»، «توپوگرافی سنگ کف (ژئوفیزیک، چاه‌های اکتشافی..)»، «ضرايب هيدروديناميك آبخوان(T,S)»، «ضخامت لايه اشباع و حدود آبخوان آبرفتي»، «نوسانات سطح آب‌زيرزميني»، «نقشه هم‌عمق و هم تراز سطح آب‌زيرزميني»، «نقشه تغييرات تراز سطح آب‌زيرزميني» و «تغييرات ذخيره آبخوان». بسیاری از این شاخص‌ها را از شرکت آب منطقه‌ای می‌توان دریافت کرد.
 
این کارشناس زمینشناسی با بیان اینکه در گام بعدی باید بررسی شود که آبخوان منطقه مورد نظر چه خصوصیاتی دارد؛ متذکر شد: «در بسیاری موارد، فرونشست به آبخوان دیگری که تحت فشار است، مرتبط است و به آبخوان اول ربط چندانی ندارد. چه بسا آبخوان تحت فشار، سطح پیزومتریک داشته و ممکن است سال‌ها از آن حوزه آب برداشت کنید و فرونشستی مشاهده نکنید. این ممکن است گمراه کننده باشد. هیدروگرافی و پراکندگی چاه‌های بهره‌برداری مسئله دیگری است که با مطالعه آن درمییابیم که کشاورزان منطقه آب را از کجا برداشت می‌کنند.»
 
وی با اشاره به اینکه قسمتی از دشت قزوین، دچار فرونشست شده بود، ولی سطح آب در آنجا بالا می‌آمد؛ توضیح داد: «علت این بود که در واقع یک آبخوان تحت فشار در آن منطقه بود. مورد دیگری که باید بررسی شود وجود چاه‌های پیزومتری است. اینگونه چاه‌ها باید افزایش یابند و شناسنامه‌دار شود و پروفایل حفاری آن موجود باشد. با این پروفایل‌ها می‌توانیم پیش بینی کنیم که در آینده در کجای یک دشت و به چه مقدار و چه شکلی احتمالاً فرونشست خواهیم داشت. در بررسی داده‌های مربوط به خاک دانه‌ریز، رسوبات سطحی و ریزدانه را برداشت و دانه‌بندی کرده و درصد رطوبت، تحکیم و فشار را مشخص می‌کنیم. هرقدر این داده‌ها دقیقتر باشد، به مدل‌سازی ما بیشتر کمک می‌کند. 
 
انتظام از سه نوع مدل‌سازی «مفهومی (پهنه‌بندی مناطق خطر، مدلسازی نقطه‌ای)»، «جعبه سیاه: شبکه عصبی (Artificial neural network)» و «عددی با نرم افزارهای Abaqus, Modflow» سخن گفت و افزود: در این مدل‌سازی‌ها، عوامل تأثیرگذار بر وقوع پديده فرونشست اعم از ضخامت رسوبات ریزدانه، مقادير كلي افت سطح آب‌زیرزمینی، سازنده‌های رسوبي زمین‌شناسی و تراز ارتفاعي زمين (توپوگرافي) مورد استفاده قرار گرفته و رتبه‌بندی می‌شوند. 
 
مدیر گروه آب و دفتر بررسی مخاطرات زمین شناسی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی در پایان گزارش علمی خود از انواع نقشه‌های مخاطرات مرتبط با فرونشست نام برد که عبارتند از «نقشه پهنه‌بندی خطر فرونشست»؛ «نقشه پراکنش و خطر و خطرپذیری گسترش شکاف‌ها»، «نقشه آسیب‌های ساختمانی و خطرپذیری گسترش آنان» و «نقشه خطر فرونشست و خطرپذیری لوله‌های آب، گاز و نفت»
 
به گفته وی، بیشتر آسیب‌های ساختمانی، در مناطقی رخ می‌دهد که مدل فرونشست به یکباره تغییر پیدا می‌کند و این می‌تواند خطر بالاتری را ایجاد کند.
 
نام شما
آدرس ايميل شما