تاریخ انتشاريکشنبه ۳۰ تير ۱۳۹۸ ساعت ۱۳:۵۴
کد مطلب : ۱۲۴۶

آیا فرونشست زمین «بحران» است؟

به دنبال بررسی موضوع فرونشست در شواری شهر تهران، مهندس غلامرضا کریم‎زاده عضو گروه آینده پژوهی سازمان نقشه برداری کشور؛ در یادداشتی به این موضوع پرداخته است که در ذیل می خوانید.
آیا فرونشست زمین «بحران» است؟
plusresetminus
۰
فرونشست زمین، فرو رفتن ناگهانی یا پائین رفتن تدریجی سطح زمین است که با حرکت افقی اندکی همراه بوده یا حتی بدون حرکت افقی صورت می‌پذیرد. در فرونشست، محدودیتی برای سرعت، بزرگی یا وسعت جابجائی عمودی وجود ندارد. این پدیده ممکن است در نتیجة فرایندهای طبیعی یا فعالیت‌های انسانی رخ دهد [Wikipedia].
با اندکی تأمل در مقدمه بالا می‌توان دریافت که این تعریـف، پدیـدة‌ زمـین لغـزش را در بر نمی‌گیرد زیرا زمـین لغـزش حرکتی با بردار افقی قابل تـوجه است. نشـست در خاک‌هـاي دسـتی نیز داراي مکانیسم متفاوتی با فرونشست است.

عوامل متعددي از جمله انحلال نمک در لایه‌های زیر سطحی، تراکم لایه‌های زیر سطحی ناشی از وزن طبقات بالایی، آب‌شدگی یخ‌ها، مخروط افکنه‌ها و رسوبات غیرفشرده، خروج گدازه‌ها و عملیات انسانی مانند معدن‌کاري و برداشت آب‌های ‌زیر‌زمینی و منابع نفت و گاز طی دوره‌های طولانی مدت در پدیده فرونشست مؤثر هستند. گفته می‌شود فرونشست در ایران بیشتر معلول استفادة بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی است که ترمیم آن هم عملاً ناممکن می‌باشد. این وضعیت اکنون در بسیاری از دشت‌های کشور که با بیلان منفی آب‌های زیرزمینی روبرو هستند، مشاهده می‌گردد. فرونشست‌ها انواع متعددي دارند که به طور عمده بر اثر کاهش فشار هیدرواستاتیک به صورت موضعی رخ می‌دهند. نوع اول نشست زمین ناشی از بارگذاري است که ممکن است به صورت الاستیک باشد و بلافاصله بعد از إعمال بارگذاري صورت می‌گیرد و مقدار آن به مقدار بار إعمال‌شده و جنس زمین بستگی دارد. این نوع نشست به طور معمول در خاك‌هاي درشت دانه رخ می‌دهد. نوع دوم نشست زمین به صورت پلاستیک بوده که در خاك‌هاي ریزدانه و به علت خروج آب از لابلاي ذرات خاك به وقوع می‌پیوندد و به آن عملکرد تحکیم خاک‌دانه می‌گویند. نوع سوم شامل نشست‌هاي موضعی و طبیعی زمین است که با فضاهاي خالی در زیر زمین‌، مناطق کارستی و شبه کارستی و معدن کاوي مرتبط است. این فضاها به طور طبیعی یا به وسیله انسان (ایجاد تونل‌های راه آهن شهری و قنات‌ها) ایجاد می‌شوند و منجر به کاهش فشار هیدرواستاتیک و نشست زمین می‌گردند.
اگرچه کارشناسان به طور جدی نسبت به پیامدهای فرونشست با عنوان «زلزله خاموش» هشدار می‌دهند؛ ولی آیا فرونشست زمین بحران است؟ در پاسخ به این پرسش، لازم است یادآوری شود که نبود تعریف مورد قبول عام برای بحران، شناخت دقیق آن را با مشکل مواجه ساخته است. اما نکته مشترک در بین عموم صاحب‌نظران این است که بحرانِ طبیعی، حاصل تأثیر خطرات طبیعی روی نظام اقتصادی و اجتماعی جامعه است. خطرات طبیعی به خودی خود باعث به وجود آمدن بحران نمی‌شوند بلکه تأثیر آن بر زندگی انسان  و محیط زندگی آن‌هاست که باعث بحران‌های اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی می‌گردد. بحران باعث گسست جدی در عملکرد جامعه و از بین‌رفتن محیط‌زیست و زندگی انسان‌ها می‌شود و البته متأثر از توانایی، منابع  و امکانات جامعه است.
مدتی است که در خبرها می‌خوانیم یا می‌شنویم که «ایران رکورد فرونشست زمین را شکسته است»،

«پدیده فرونشست در ایران چندین برابر شرایط بحران جهانی است» یا «چندین دشت و استان ایران دچار فرونشست شده است». فارغ از آمار و ارقامی که برای این پدیده از سوی دستگاه‌های اجرایی یا مراکز دانشگاهی عنوان می‌شوند، نکته ضروری این است که فرونشست باید به عنوان یک خطر جدی مورد ملاحظه و پایش قرار گیرد. فرونشست می‌تواند موجب بروز پیشامدهای ناگهانی و گاهاً فزاینده شود و به وضعیتی خطرناک و ناپایدار برای مردم جامعه منتهی گردد. بنابر این، پدیده تدریجی فرونشست می‌تواند آسیب‌ها، تهدیدها و خطرهای تازه، اضطراری و آنی را به وجود آورد که از مصادیق بحران هستند. تخریب بزرگراه‌ها، پل‌ها، ساختمان‌ها و سازه‌های دیگر، آسیب به خطوط لوله آب، خطوط انتقال برق و انرژی و خطوط ریلی نمونه‌هایی از پیامدهای فاجعه‌بار فرونشست به حساب می‌آیند.  

تغییرات ارتفاعی سطح زمین به کمک اندازه‌گیری‌های مختلف زمینی و ماهواره‌ای قابل پایش و بررسی است. فناوری سنجش از دور موسوم به تداخل‌سنجی راداری InSAR یکی از ابزارهای مهم برای شناسایی مناطق در حال فرونشست است که تغییرات ارتفاعی سطح زمین را با دقت بسیار بالایی نمایش می‌دهد. از همپوشانی تصاویر راداری با تصویر ماهواره‌ای پایه یا عکس هوایی زمین‌مرجع در محیط GIS می‌توان موقعیت مکانی دقیق فرونشست‌های رخ داده را مشخص کرد.
برخی از محققان بر این باورند که فرونشست با فروریزش‌ و فروچاله‌ تفاوت دارد. از نظر آنان، فرونشست عبارت است از نشست سطح زمين كه (به علل اشاره شده در بالا) در سطح وسیعی رخ مي‌دهد. اما فروچاله، فرورفتگي‌ سطح زمين در اشكال بيضي و دایره‌ای داراي ديواره‌هاي با شيب تند در ابعاد به طور متوسط سه تا چند ده متر است كه در اثر گسيختگي‌ لايه‌هاي سطحي ايجاد مي‌شود.
اما برخی دیگر از صاحب‌نظران فروچاله را از اشکال و مورفولوژي فرونشست می‌دانند. از دیدگاه آنان فرونشست‌ها به شکل شکاف‌خوردگی زمین (شکاف‌های کششی طولی و شکاف‌های کوچک شعاعی یا خطی)، شکل حفره‌ای (حفره‌های بیضی یا دایره‌ای شکل)، و لوله‌زایی با ترك‌خوردگی زمین ظاهر می‌گردند.
در هر صورت، روش‌هایی نیز برای تعیین احتمال رخداد فروچاله وجود دارد که از آن جمله می‌توان به لرزه‌نگاری در امتداد مرز لایه نمکی، میکروگراویمتری (با هدف آشکارسازی حفرات زیرسطحی)، و دیگر روش‌های ژئوفیزیکی مانند شیوه‌های الکتریکی، الکترومغناطیسی، رادار نفوذکنندة درون زمین، و ثقل‌سنجی اشاره کرد.
 
land subsidence -1
2 - بهنیافر ابوالفضل، قنبرزاده هادی، اشراقی علی، بررسی عوامل مؤثر در فرونشست‌هاي دشت مشهد و پیامدهاي ژئومورفیک آن، 1389
3 - Interferometric Synthetic Aperture Radar
 
نام شما
آدرس ايميل شما